EDEBİYATIN KARANLIK AYNASI VE NAHİD SIRRI ÖRİK

​Aslında Nahid Sırrı Örik ile olan şahsi yolculuğum, bir kütüphane rafından ziyade beyaz perdenin o tekinsiz ışığında başladı. Yıllar evvel zihnimde derin bir "merak sızısı" bırakan "Abdülhamit Düşerken" filmi, beni bu sarsıcı hikâyenin asıl mimarıyla tanıştırmıştı. Ziya Öztan’ın yönetmenliğinde, yazarın aynı isimli romanından sinemaya uyarlanan o 2002 yapımı görkemli film, bana tarihin sadece tozlu belgelerden değil, insanın o en karanlık hırslarından ve "aynalaşma" sancılarından ibaret olduğunu göstermişti. O karelerde gördüğüm karakterlerin derinliği beni yazarın dünyasına ittiğinde, neden böylesine devasa bir kalemin "tercih edilmiş bir körlükle" edebiyatımızın kuytusunda bırakıldığını sormadan edememiştim. İşte bu yazı, o gün başlayan bir keşif arzusunun ve gecikmiş bir hak tesliminin bugünkü yankısıdır.

​Türk edebiyat kanonu, ulus inşası sürecinde "örnek vatandaş" ve "ideal toplum" peşinde koşan bir anlatıyı yüceltirken; Nahid Sırrı Örik, bu pembe tablonun tam karşısına siyah bir perde çekmiştir. Onu "tercih edilmiş körlük" listemizin en başına yerleştiren sebep, onun hiçbir ahlaki sansür uygulamadan, insandaki saf kötülüğü, hasedi ve iktidar hırsını yazmasıdır. Nahid Sırrı; ne sağın muhafazakâr nostaljisine ne de solun toplumcu gerçekçiliğine sığmıştır. O, insanı bir "ülkü" olarak değil, bir "zaafiyetler bütünü" olarak ele almış, bu dürüstlüğü ise onun sessizliğe mahkûm edilmesine neden olmuştur.
​Nahid Sırrı’nın hayatı, anlattığı o "çöken dünya" ile paralel bir trajedidir. 1895’te İstanbul’da bir Nazır oğlu olarak dünyaya gelen yazar, payitahtın en seçkin çevrelerinde büyüdü. 1915-1928 yılları arasındaki Avrupa yılları, ona dünya edebiyatının modernist damarlarını tanıma fırsatı verdi. Ancak o, hiçbir zaman "sistemin adamı" olamadı. Yaşamının son yıllarını Ankara ve İstanbul’daki otel odalarında, adeta unutulmuş bir halde geçiren yazar, 1960 yılında aramızdan ayrıldığında arkasında bir "otopsi raporu" kadar soğukkanlı eserler bıraktı. Onu okumak, bir cerrahın masasına yatmak gibidir; canınız yanar ama gerçek oradadır:

​Sultan Hamid Düşerken: Sadece bir padişahın düşüşünü değil, iktidarın nasıl bir "zehirli bağımlılık" olduğunu anlatır. İdeallerin yatak odası entrikalarına kurban edilişini izlerken, tarihin aslında ne kadar "insani" zaaflardan ibaret olduğunu görürüz.

​Kıskanmak: Edebiyatımızın belki de en sarsıcı psikolojik romanıdır. Çirkin ve mutsuz Seniha’nın abisine duyduğu o dehşet verici haset, insanın içindeki o karanlık körlüğü en sert haliyle yüzümüze çarpar.

​Eve Düşen Yıldırım: Aile içi dengelerin ve bastırılmış arzuların, yüksek bir edebi estetikle nasıl birer bombaya dönüştüğünü belgeler.Nahid Sırrı’yı dünya edebiyatı atlasında konumlandıracak olursak o; Honoré de Balzac’ın hırs ve iktidar anatomisini, Marcel Proust’un aristokratik çöküş gözlemiyle birleştiren bir dehadır. İnsan ruhunun karanlık saplantılarını işlemesiyle Stefan Zweig ile ruh akrabalığı taşır; ancak anlatımındaki o buz gibi soğukkanlılık, onu Fransız gerçekçiliğinin en keskin neşteri olan Guy de Maupassant ile aynı seviyeye yerleştirir. O, sadece bir İstanbul yazarı değil, evrensel "insan zaafının" en asil ve en acımasız dokümantasyoncusudur.

​Bugün Nahid Sırrı’yı bu körlükten çıkarmak, modern insanın kendi samimiyet sınavıdır. O, hiçbir şeyi düzeltmeye çalışmaz; sadece olanı gösterir. Eğer bu tekinsiz dünyada bir yolculuğa çıkmak isterseniz, yazarın tüm külliyatı günümüzde Can Yayınları (Miras Serisi) tarafından yayımlanmaktadır. Ayrıca sinematografik bir merakla yola çıkmak isterseniz, Zeki Demirkubuz’un "Kıskanmak" filmi de yazarın o karanlık atmosferini anlamak için muazzam bir referanstır. Nahid Sırrı Örik’i okumak, elimizdeki o sahte aynaları yere atıp, ruhumuzun en derinindeki o gölgeyle tanışmaktır. O, "görülmeyeni" yazdı; şimdi ise "görme" sırası bizde.

​Nahid Sırrı Örik’ten Sizin İçin Birkaç Alıntı:

​"İnsanoğlu kendi mutsuzluğunu başkasının felaketinde bir nebze olsun dindirmeye çalışır; bu acizliğin adını ise hayat koyar."
​"İktidar, sahip olanı değil, ona sahip olmaya çalışanı asıl kölesi yapar."
​"Çirkinlik, ruhun bir noksanı değil, dünyanın ona uygun bir ayna bulamamasıdır.